Svečano proslavljen praznik Preobraženja Gospodnjeg u Kutinici
20/08/2026Sedmo veče 13. „Trga od ćirilice” – Djelatna i životvorna riječ Mitropolita Amfilohija
Na „Trgu od ćirilice” , 21. avgusta, o izabranim djelima blaženopočivšeg Mitropolita crnogorsko-primorskog Amfilohija, a povodom pet godina od njegovog upokojenja govorili su Episkop buenosajreski i južnocentralnoamerički Kirilo (Bojović), prof. dr Dušan Krcunović i mast. Stefan Sinanović; moderator večeri bio je protojerej mast. Aleksandar Lekić, urednik izdavačke djelatnosti IIU „Svetigora”, izdavača izabranih djela Mitropolita Amfilohija.
Pjesmom je veče upotpunila mladi solista Teodora Bajić.
„Da ne bi sjećanje na ovog značajnog bogoslova i velikog jerarha Crkve pravoslavne, a prije svega izuzetno voljenog i nezaboravnog pastira, ostala samo na anegdotalnom nivou i u živom usmenom sjećanju vjernog naroda, „moramo da zaronimo, da se udubimo u njegovo djelo koje je ogromno”, kazao u uvodnom slovu o. Aleksandar Lekić, „a pravo polazište za to jesu upravo ova izabrana djela. Ona su plod autorovog poluvjekovnog bogoslovskog, pastirskog i književnog stvaralaštva na različitim jezicima (pored srpskog – na jelinskom, ruskom, francuskom, italijanskom, nemačkom).
„Pažljivo čitanje ovih djela pokazuju da je riječ o složenoj ličnosti, i da niti on niti njegovi stavovi, ako ćemo da se držimo istine, nikako ne smiju biti redukovani, niti izvučeni iz konteksta i ideologizirani, što se danas ne rijetko dešava, već Mitropolita Amfilohija treba „čitati i doživjeti u njegovoj sveukupnosti”, kazao je o. Aleksandar.
O karakteru bogoslovlja Mitropolita Amfilohije govorio je njegov učenik, Episkop Kirilo, naglasivši na početku svog izlaganja da se o ličnosti i djelu Mitropolita Amfilohija, pa tako ni o njegovom pisanom djelu ne može govoriti ukratko, kao i da vjeruje da će to djelo tek u budućnosti poslužiti za pisanje mnogih naučnih i književnih radova.
„Sabrana djela Mitropolita Amfilohija treba čitati ne samo kao biblioteku njegovih tekstova, nego kao jednu veliku bogoslovsku cjelinu. Jer njegova teologija nije bila odvojena od njegovog života, niti njegovo bogoslovlje od njegovog pastirskog služenja. Kod njega su misao i molitva, dogmat i Liturgija, Predanje i savremeni čovjek bili nerazdvojni. U središtu te misli nalazi se – Hristos”, kazao je Vladika Kirilo, i u tom ključu treba razumijevati mnogobrojne i raznorodne teme o kojima je bogoslovski i molitveno promišljao Mitropolit Amfilohije.
Za Mitropolita Amfilohija pitanje teologije je uvijek bilo dublje od pitanja jedne naučne discipline – teologija nije samo govor o Bogu; ona je čovjekovo stupanje u prostor Božijeg otkrivenja. U tom smislu Mitropolit Amfilohije ostaje duboko ukorijenjen u otačkom predanju”, kazao je Vladika Kirilo, a suštinska i najvažnija novina njegovog načina bogoslovstvovanja jeste u tome što je „sveukupno pravoslavno Predanje ponovo učinio životnim, ličnim i evharistijskim”.
„Bogoslovlje Mitropolita Amfilohija nije u jednoj novoj teološkoj ideji, nego u jednoj velikoj sintezi: Hristos je Bogočovjek; u Njemu se otkriva i Bog i istiniti čovjek; Crkva je prostor te sinteze i tog jedinstva; Evharistija je njegovo stvarno ostvarenje; čovjek je prizvan na oboženje; a cijela tvorevina je prizvana da kroz čovjeka bude prinesena i preobražena u Hristu”, kazuje Vladika Kirilo, a veličina Mitropolita Amfilohija, i novina koju je njegovo bogoslovlje donijelo jeste u tome što je „neke svetootačke teme ponovo sabrao u jednu cjelinu i na nov način ih učinio živim za naše vrijeme”, što je „svjetlošću otaca ponovo pogledao čovjeka našeg vremena”.
U oslanjanju na bogoslovlje drevnih Svetih otaca, Mitropolit Amfilohije nije usamljen. Prije njega su tim putem pravoslavno bogoslovlje poveli njegovi neposredni prethodnici i uzori, na koje se on dobrim dijelom oslanja. Prije svih, to je njegov duhovni otac Prepodobni Justin Popović, ali i bogoslovi čuvene katedre pariske bogoslovske škole ruske poslerevolucione imigracije: Florovski, Loski, ali i Majedndorf i Šmeman, istinski pregaoci upravo tog puta „povratka Ocima” kojim je Mitropolit u svom bogoslovskom, jerarhijskom i pastirskom radu neodstupno hodio, kazao je Vladika Kirilo.
Budući da je do kraja i svim svojim bićem bio Hristov čovjek, Mitropolit je bio i svečovjek, nesmjestiv u uske nacionalne okvire; za njega doslovno nisu postojale granice naroda i svjetova. Ali, u isto vrijeme, primjećuje vladika Kirilo, on je duboko ukorijenjen u misli i zavjetnom predanju svoga naroda, koje, međutim, uvijek sagledava u svjetlosti Hristovoj.
„Djelo Mitropolita Amfilohija je životvorno djelo nadahnuto božanskim energijama”, plod je svetotajinskog i podvižničkog života njegovog autora, i rodilo je i ubuduće će rađati „mnoge primjere hristopodobnog čojstva i junaštva”, zaključio je Vladika Kirilo.
U izabranim djelima posebno se može izdvojiti Mitropolitovo djelovanje 80-tih godina prošlog vijeka u Beogradu, kazao je u nastavku moderator večeri, o. Aleksandar. U tom periodu Mitropolit je učesnik mnogih tribina na temu filosofije, religije, teologije, i pokazuje jedno impoznatno poznavanje kulture, umjetnosti, filosofije i sposobnost vođenja dijaloga. O tom aspektu njegove misli, tačnije o odnosu kulture isihazma i javne sfere a kroz ličnost Mitropolita Amfilohija, govorio je profesor Dušan Krcunović.
Na početku svog izlaganja ustvrdivši da je Mitropolit Amfilohije bio oličenje klasičnog javnog intelektualca – ukoliko istog definišemo kao ličnost „koja, zahvaljujući svom obrazovanju, kulturi, duhovnoj prosvećenosti i moralnosti, ima takav društveni autoritet i ugled da može da utiče na javnu svijet, da se suprotstavlja strukturama političke moći, da prosvećuje svoje savremenike i buduće generacija” – prof. Krcunović je istakao da je u pitanju ona vrsta koja je godinama unazad ugrožena i kojoj prijeti nestajanje iz javne sfere, prije svega zbog obezvrjeđivanja znanja i istine.
Mitropolit je međunarodni bogoslovski ugled stekao svojom briljantnom doktorskom disertacijom „Tajna Svete Trojice po Svetom Grigoriju Palami”, a isihazmom se bavio ne samo akademski, već je on odredio njegov životni monaški put, i bio neodvojiv od njegovog potonjeg bogoslovlja i pastirstvovanja. Otuda se, smatra prof. Krcunović, prirodno nameće pitanje o povezanosti monaškog, asketskog, molitvenog i kontemplativog života, karakterističnog za isihazam, sa ulogom javnog intelektualca i djelovanjem u društveno-političkoj sferi.
„Da li ključ za razumijevanje njegovog djelovanja na ova dva, naizgled nespojiva plana ljudskog života leži u kulturi isihazma kojoj je pripadao?”, upitao se Krcunović, i odgovor potražio u grčkom intelektualnom pokretu koji je djelovao od 60-tih do 80-tih godina prošlog vijeka pod neformalnim nazivom „neopravoslavni pokret”, koji je sasvim izvjesno uticao na tadašnjeg doktoranta Atinskog univerziteta, jeromonaha Amfilohija.
Hrišćanski intelektualci okupljeni oko ovog pokreta, smatrajući da pravoslavna kultura i istorija posjeduju teološku specifičnost, djelovali su ne samo na filosofsko-teološkom nego i na društveno-političkom planu, u pokušaju da kroz osnaživanje pravoslavnih vrijednosti i pravoslavnog identiteta u savremenom društvu odgovore na teoriju sekularizacije i njenu realizaciju u grčkom društvu.
Stavovi ovog pokreta prirodno su bili bliski Mitropolitu Amfilohiju, budući da su svoje temelje imali u bogoslovskom pregnuću onih savremenih pravoslavnih otaca i mislilaca „neopatrističke sinteze”, na čelu sa Georgijem Florovskim, čije je bogoslovske principe i nazore dijelio još od ranije, budući učenik Prep. Justina Popovića.
Kultura isihazma, onako kako je ona uspostavljena, odnosno definisana još u vrijeme Sv. Grigorija Palame – koji je „pružio osnov za artikulaciju autentičnog bogoslovsko-filosofskog identiteta istočog hrišćanstva” – omogućila je članovima grčkog „neopatrističkog pokreta” da i sami, u savremenim okolnostima, artikulišu alternativu zapadnom modelu sekularizovanog društva.
Jeromonah Amfilohije je bio u prilici da tokom godina provedenih u Grčkoj lično upozna predstavnike ovog pokreta i njihove vrijednosti, i da, poučen njihovim iskustvom, dobije dobru osnovu za svoju potonju pastirsku, pedagošku i javnu intelektualnu ulogu i misiju u našem društvu.
U kulturi isihazma – koje je ova „politička teologija”, odnosno „politički isihazam” prirodni plod – zaključio je prof. Krcunović na kraju svog zanimljivog osvrta, postoji potpuna prirodna simbioza akcije i kontemplacije, koju je u nas najbolje ostvario Sv. Sava, ali i mnoge druge značajne ličnosti, među koje svakako spada i Mitropolit Amfilohije.
„Mitropolitova riječ u besjedi, intervjuu, predavanju nije bila suvoparna i sholastička. Njegova misao pulsira, ognjena kao u Sv. Justina i Sv. Nikolaja. Natopljena je i onim poetičnim i ima izuzetnu književnu vrijednost”, kazao je o. Aleksandar najavivši tako posledenjeg sinoćnjeg govornika, doktoranda književnosti Stefana Sinanovića, koji je govorio o književnim temama u Mitropolitovim djelima, o njegovoj poeziji, dnevničkim zapisima i onom poetičnom u njegovom besjedništvu.
Mitropolitu je, po riječima Sinanovića, „književnost bila životna pratilja i posvećeno joj je služio zašto što je u njoj prepoznavao hristolike vidike i molitvena nadahnuća iz kojih je, između stalog, i dopirao nemali dio i njegovog imanentnog izraza.”
Mitropolit je, kao čovjek „naročitog sentimenta i lirizma” prepoznavao u drugima „najdublja i najskrivenija treperenja duše”. To je bilo očigledno u svim aspektima njegovog života i djela, kazao je Sinanović, izdvojivši za sinoćnu priliku dvije specifične projave tog Mitropolitovog senzibiliteta: govore na sahranama književnih velikana Danila Kiša i Miodraga Bulatovića. Govorio je i o tome kako se taj fini senzibilitet i najdublji sentiment projavio tamo gdje bi se možda i ponajmanje očekivao: u jeziku i izrazu Mitropolitovih dnevničkih zapisa „Ljetopis novog kosovskog raspeća”.
Nažalost, istakao je sinoć Sinanović, svjedoci smo ovih dana da naša drama, koja je po riječima Andrićevim, odnosno Njegoševim, počela na Kosovu, čije trajanje Mitropolit „potresno i otrežnjujuće” svjedoči u svojim dnevnicima, i danas na Kosovu traje.
Kosovo i vidovdanska etika suštinski su i neodvojivi element svega Mitropolitovog, smatra Sinanović i zakljujuče: „Ako bismo mogli da uzmemo i da izdvojimo samo jedan naslov za Mitropolitov životopis, ali i njegovu poznatu ideju kako je kosovski zavjet u stvari neraskidiva veza sa Hristom, ako bismo jednim imenom htjeli da natkrilimo sva ova djela, onda bi naziv Ljetopis novog kosovskog raspeća mogao savršeno da odgovara.”