Manastir Lepavina

Po kazivanju jednog starog lepavinskog hroničara, manastir Lepavina je podignut oko 1550. godine, dakle uskoro po formiranju prvih srpskih naselja u ovom kraju. Još se kaže da ga je osnovao monah iz manastira Hilandara porijeklom iz Hercegovine - Jefrem (Vukodabović), koji sklanjajući se ispred Turaka kriomice dođe u ovaj kraj.

Čuvši za njega, dva kaluđera iz Bosne dođoše k njemu i s njim se udružiše.

Vidjevši da je okolina plodna, oni pozvaše i narod iz Bosne te se za kratko vrijeme okolina ispuni novopridošlim narodom. Tada se pojavila i potreba za gradnjom manastira koji bi zadovoljavao vjerske potrebe naroda. Kaluđeri počeše krčiti zemlju i graditi manastir uz pomoć naroda. Za krako vrijeme sagradiše malu drvenu crkvu i nazvaše je manastirom.Čuvši za ovo, Turci iz Stupčanice, Pakraca i Bijele u avgustu 1557. godine napadoše na manastir pod komandom Zarep-age Alije.

Manastir spališe, četiri kaluđera ubiše, a dvojicu odvedoše u ropstvo. Ali, misao o potrebi manastira kao duhovnog centra novodoseljenih Srba nije bila napuštena. Godine 1598. u manastir je došao jeromonah Grigorije, takođe postrićenik manastira Hilandara, sa još dva brata iz manastira Milećeva; oni su sa okolnim narodom počeli obnovu manastira. Zbog nesigurnog vremena i nedostatka sredstava, obnova je tekla dosta sporo.

Tek kad su Srbi 1630. godine dobili svoje privilegije i postali važan faktor u obrani unutrašnjih austrijskih zemalja, te dolaskom arhimandrita Visariona 1635. godine, stvaraju se uslovi za gradnju manastira u pravom smislu riječi. Srbi su pod rukovodstvom arhimandrita Visariona 1636. godine počeli temeljnu izgradnju manastira Lepavine i 1642. godine su sa tom izgradnjom bili gotovi pored svih teskoća na koje su nailazili...

Septembra 1642. godine potvrdio je baron Ivan Galer manastiru pravo vlasništva na sve zemlje koje su mu poklonili seljani Branjske i Sesvečana. To isto su naročitim pismima učinili i baron Zigmund Ajbeslavd, zatim vojvoda Gvozden sa Đorđem Dobrojevićem , Blažom Pejasinovićem i vojvodom Radovanom (5. februara 1644.), baron Honorije Trautmansdorf (10. jula 1644.) i grof Đorđe Ljudevit Svarcenberg (23. novembra 1644.). Tako je konačno osiguran život ovog manastira. Od tada u punom zamahu počinje njegova vjerska, patriotska i kulturno-istorijska uloga u životu naših Krajišnika.

Istorija manastira Lepavine neodvojivo je povezana sa istorijom Srba u Varaždinskom generalatu. Od vremena njene obnove vodila se teška borba protiv unijačenja i pokatoličenja, a to je ujedno značilo i protiv pokmećivanja Srba Krajišnika. U odbrani svoje vere i narodnih privilegija (Statuta Valahorum) lepavinski kaluđeri su bili uz narod, boreći se i stradajući sa njim.

Godine 1666. učestvovali su oni i stradali u velikoj Osmokruhovićevoj buni; 1672. su zajedno sa gomirskim kaluđerima (ukupno njih 14) bili u okovima poslani na Maltu, da doživotno robuju na galijama, a 26./13. novembra 1715. godine na pragu manastirske crkve je iz pušaka ubijen iguman Kodrat.

Krajem 1692. godine i početkom 1693. boravio je u Lepavini, kao duhovnom centru Srba u Varaždinskom generalatu, patrijarh Arsenije III. Čarnojević. Tu je Patrijarh okupljao narod i sveštenstvo i iz manastira odlazio u posjete okolnim krajiškim vojvodama. Ova Patrijarhova posjeta još je više podigla ugled manastira Lepavine, naročito u to vrijeme kad su u Marču uvedeni unijati. U Lepavini su se često sastajali narodni predstavnici da sa svojim rodoljubivim kaluđerima brinu narodnu brigu i traže izlaz iz teških situacija.

Zato, kad su Srbi iz Varaždinskog generalata uspjeli da 1734. godine dobiju svog pravoslavnog episkopa, mimo unijatskog (koji je u Marči sjedio bez pastve), bilo je određeno da sjedište novog episkopa bude u Lepavini. Ali, zbog njenog geografskog položaja, budući da se nalazila na periferiji generalata i srpskih naselja, konačno je određeno da sjedište episkopa bude u Severinu.

Zbog velikog značaja Lepavine nova je eparhija dobila naziv Lepavinsko-severinska eparhija. U Lepavini je i sahranjen prvi lepavinsko-severinski episkop Simeon (Filipović), koji je umro u istražnom zatvoru u Koprivnici.Polovinom 18 vijeka sagrađena je današnja manastirska crkva. Inicijator je bio raniji "protopop horvacki" Nikola Popović, koji se kao paroh pisanički ovjekovječio gradnjom velike i lijepe crkve u Pisanici, a tada je već kao lepavinski arhimandrit Nikifor rukovodio gradnjom današnje crkve manastira Lepavine. Dovršenu crkvu osvetio je 25. marta 1753. kostajničko-zrinopoljski episkop Arsenije (Teofanović), koji je gotovo stalno boravio u Severinu. Crkva izvana ima osobine baroka, ali je u unutrašnjoj konstrukciji sačuvala mnogo elemenata starog srpsko-vizantijskog stila. Crkva je kasnije dotjerivana i uljepšavana.

Za istoriju manastira Lepavine neraskidivo je vezana čudotvorna ikona Presvete Bogorodice Lepavinske. Nastanak ove ikone datira s početka 16. vijeka i djelo je nepoznatog autora. Ikoni se s razlogom pripisuju čudotvorne iscjeliteljske moći.Naročitu vrijednost dobila je manastirska crkva 1775. godine jer je tada u njoj umjetnički ikonostas izradio jedan od najboljih slikara ranog srpskog baroka, Jovan Cetirević-Grabovan.

Rad je uglavnom finansirao, pored ostalih priložnika, feldmaršallajtnan Mihail Mikašinović. U spomen na to, pod ikonom svetog Jovana bio je izvajan njegov grb sa natpisom: "Mihail Mikašinović g. feldm. lait.". To je bio jedan od najuspjelijih Grabovanovih ikonostasa.

Na žalost, on je uništen u vrijeme II svjetskog rata. Od njegovih ikona sačuvale su se samo tri, od kojih su dvije jako oštećene. Ipak, one svjedoče o visokom umjetničkim kvalitetama tog ikonostasa. Ikona je ostalo i iz ranijih vremena, kao sto su ikone svetog Simeona Nemanje, svetog Save i ikona Vavedenja Presvete Bogorodice, koje su izrađene u Lepavini 1647. godine.

Pored ikonografskih spomenika, naročitu vrijednost u Lepavini predstavljaju stare rukopisne i štampane knjige. Među najstarije spadaju dva četverojevanđelja, iz 13. i 14. vijeka, od kojih je jedno srpsko-raške, a drugo makedonske redakcije, oba sa lijepim inicijalima.

U Lepavini nisu samo čuvane donesene knjige, nego i pisane, prepisavane i ponavljane. Drugačije nije moglo ni biti kad je manastir morao zadovoljavati kulturne potrebe odašnjih Srba. Tu je bila škola ne samo za obrazovanje manastirskog podmlatka, nego i podmlatka sveštenićkog uopšte, kao i onih mladića koji su stekavši ovde pismenost i osnovna zvanja odlazili u vojnu službu ili produžavali školovanje u Beču, Pešti i drugdje. Sve je to visoko podiglo ugled manastira Lepavine te je narod o velikim praznicima, a naročito o hramovnim slavama, dolazio u velikom broju, tu se Bogu molio i tako ispunjavao dušu svoju blagodaću Božjom, koja mu je davala snagu da istraje.

U toku vijekova uloga manastira bila je velika. On je uvijek dijelio tešku sudbinu svoga naroda, često stradajući sa njim. Najteži udarac primio je za vreme 2. svjetskog rata. Odmah poslije okupacije bratstvo je pohapšeno i odvedeno u logor. Jeromonah Joakim (Babić) je ubijen, a ostali monasi su protjerani u Srbiju.

Dana 27.oktobra 1943.godine manastir je po nalogu Nijemaca bombardovan. Tom prilikom su gotovo sasvim uništene manastirske zgrade, a crkve i konak teško oštećeni. Ikonostas i namještaj u crkvi bio je sav uništen i spaljen, a u preostalom dijelu manastirskog konaka ostao je sačuvan dio manastirske biblioteke.

Dolaskom i zalaganjem Njegovog Visokopreosveštenstva Mitropolita Jovana (Pavlovića) na Eparhiju zagrebačko-ljubljansku 1977. godine, manastir Lepavina polako vraća svoj nekadašnji značaj. Visokopreosvešteni, kome je ova svetinja posebno draga, ne žali ni truda ni vremena da u nju vrati istinski manastirski život. Veza sa manastirom Hilandarom ponovo je oživjela 1984. godine dolaskom oca Gavrila (Vučkovića) - Hilandarca u manastir Lepavinu, što je još više umnožilo zauzimanje i trud Mitropolita Jovana.

Svjetski savjet crkava, Evangelski omladinski dio iz Virtenberga i vjernici Evangelističke crkve iz Stutgarta na čelu sa sestrom Ursulom izrazili su želju da učestvuju u obnovi manastira, čto im je Visokopreosvećeni i omogućio. Ali, rat koji je izbio 1991. godine spriječio ih je da svoju želju sprovedu do kraja, odgodivši njeno konačno ostvarenje za neka bolja vremena. Danas je u manastiru Lepavini, zahvaljujući požrtvovnom radu igumana Arhimandrita Gavrila (Vučkovića), duhovni život u usponu. Bratstvo Manastira zajedno sa igumanom izdaje svoj manastirski časopis "Put, Istina i život", kao dvomjesečno izdanje, kojim nastoji da vrati vjeru u duše parohijana i svih onih koji traže istinski duhovni život.

Tokom 2007. godine oslikana je kapela Tihona Zadonskog. Oslikavanje je uradio Nikolaj Muhin poznati ruski freskopisac sa svojom ekipom.