Istorijat Mitropolije
zagrebačko-ljubljanske

Zagrebačko-ljubljanska eparhija obuhvata srpska naselja na području Gornje Slavonije, odnosno današnje severne Hrvatske. Od XVI do XIX veka ovi prostori bili su u sastavu (austrijske) Slavonske krajine, odnosno Varaždinskog generalata, a danas ovu Eparhiju čini i čitavo područje Slovenije i Italije, tako da se Zagrebačko-ljubljanska eparhija prostire od reke Ilove do južnih i zapadnih granica Italije.

Pomenutu teritoriju (izuzev Italije) uglavnom su naseljavali Srbi iz Bosne i Srbije koji su dolazili u ove krajeve sa svojim duhovnim vođama, sveštenicima i kaluđerima. Zbog novopridošlih Srba, papa Eugen IV šalje 1438. godine na prostore stare Slavonije svog misionara Jakova de Marćija, da te „šizmatike“ preobrati u „rimsku veru", a ako u tome ne uspije, da ih progna.

Na prostorima današnje Zagrebačko-ljubljanske eparhije, srpsko pravoslavno sveštenstvo sreće se u vrijeme Katarine Branković, kćeri srpskog despota Đurđa Brankovića. Udajom (1434. godine) za grofa Ulriha II Celjskog, ona je povela iz Smedereva, pored pratnje i dvorjana, sebi duhovnika-sveštenika. Njenim zauzimanjem, prepisana je 1454. godine u Varaždinu bogoslužbena knjiga Apostol, prva do sada poznata srpsko-slovenska knjiga napisana na tim prostorima. U Varaždinskom apostolu, koji se čuva u Muzeju Srpske pravoslavne crkve u Beogradu, sačuvan je i zapis u kojem je, pored ostalog, zapisano da je ova bogoslužbena knjiga napisana „pri blagočestivoj i hristoljubivoj gospođi i kneginji Kantakuzini, kćeri despota Đurđa, samodršca srpskog.“

Od obnove Pećke patrijaršije 1557. godine, u vreme srpskog patrijarha Makarija Sokolovića, nad pravoslavnim Srbima Stare Slavonije duhovni nadzor vrši požeški mitropolit, koji stoluje u manastiru Orahovici. Mitropolit požeški Vasilije, zbog turskog zuluma, prelazi početkom oktobra 1595. godine iz manastira Orahovice na područje Gornje Slavonije i ostaje u Rovištu, blizu turske granice, kako bi bio što bliže svom narodu pod Turcima. Vladika Vasilije je na novim prostorima osnovao episkopiju, sa sedištem u manastiru Marči, po kojem je i prozvana Marčanskom eparhijom. U istorijskim izvorima, ovo Vladičanstvo se još naziva: Svidnička, Vretanijska, Uskočka eparhija. Marčanski arhijereji vodili su tešku borbu protiv agresivnog rimokatoličkog prozelitizma i njihovog programa unije.

Pored manastira Marče, drugo duhovno središte pravoslavnih Srba tog područja bio je i ostao manastir Lepavina. Iguman lepavinski Kondrat ubijen je 1716 . godine, braneći čistotu Pravoslavne vere. Ubili su ga razjareni unijati na vratima lepavinskog hrama.

Pod velikim pritiskom Rimokatoličke crkve, posebno zagrebačkog biskupa, Srbi su izgubili manastir Marču, ali su sačuvali svoju Pravoslavnu veru i nacionalni ponos. Kao duhovni nastavak Marčanske eparhije, 1734. godine ustrojena je Lepavinsko-severinska episkopija, sa sedištem u manastiru Lepavini, a kasnije u Severinu. Ovo Vladičanstvo sjedinjeno je 1754. godine sa Kostajničko-zrinopoljskom eparhijom, da bi kasnije, 1771. godine, teritorija Lepavinsko-severinske eparhije bila sjedinjena sa Pakračkim vladičanstvom. Ovo jedinstvo ostalo je do 1931. godine, kada je osnovana Zagrebačka eparhija, u rangu mitropolije, sa sedištem u Zagrebu.

Za prvog mitropolita izabran je Dositej Vasić, učeni bogoslov, čovek širokih pogleda i razumevanja u odnosima sa drugim narodima i veroispovestima. Na samom početku Drugog svetskog rata, 7. maja 1941. godine, mitropolita Dositeja ustaše su uhapsile i držale zatočenog u policijskom zatvoru u Petrinjskoj ulici.

O njegovom stradanju svedoči i izjava belgijskog konzula Arnolda Roberta, koji je kroz otvor na vratima ćelije broj 8. videvši telesno unakaženog mitropolita Dositeja, rekao: „No, bogami, ovo je divljaštvo šta ovi ljudi rade.“ Po svedočenju Božidara Cerovskog, šefa ustaške policije u Zagrebu, „Mitropolit je bio tako strašno izmrcvaren da je jedva živ utrpan u voz za Beograd“. Kao teškog bolesnika, Nemci ga prebacuju u Beograd, gde je od zadobijenih fizičkih i psihičkih rana preminuo 14. januara 1945. godine.

Posle Drugog svetskog rata, Zagrebačkom eparhijom kao i ostalim vladičanstvima na teritoriji Hrvatske upravljao je sve do 1947. godine vikarni episkop Arsenije Bradvarević. Njega je naslijedio Damaskin Grdanički, pre toga vladika banatski; a posle njegove smrti 1969. godine ovom eparhijom je administrirao slavonski vladika Emilijan Marinović.

Na redovnom zasijedanju Svetog arhijerejskog sabora 1977. godine, duhovni nadzor nad ovom eparhijom poveren je episkopu lepavinskom Jovanu (Pavloviću) koji je, 1982. godine, izabran za Mitropolita zagrebačkog. Na prijedlog mitropolita Jovana, ova eparhija je 1983. godine proširila svoj naziv u Zagrebačko-ljubljanska eparhija.